Çelik yapı tasarımında temel mevzuat: TBDY 2018, Çelik Yapılar Yönetmeliği ve EN 1090

Bir çelik yapı teklifinde ya da teknik şartnamede karşınıza çıkan kısaltmalar kafa karıştırabilir. Bu yazı, Türkiye'de çelik taşıyıcı sistemleri doğrudan ilgilendiren temel düzenlemeleri ve her birinin neyi kapsadığını özetler.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018)

1 Ocak 2019'da yürürlüğe giren yönetmelik, deprem etkisi altındaki tüm binaların tasarım kurallarını belirler. Çelik yapılar için taşıyıcı sistem türlerini (moment aktaran çerçeveler, merkezi ve dışmerkez çaprazlı çerçeveler), süneklik düzeylerini ve birleşimlere ilişkin özel koşulları tanımlar. Deprem tehlikesi, yapının koordinatına göre Türkiye Deprem Tehlike Haritası'ndan alınır.

Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik

Çelik elemanların ve birleşimlerin nasıl boyutlandırılacağını düzenler: çekme, basınç, eğilme, kesme, birleşik etkiler, bulonlu ve kaynaklı birleşimler, kompozit elemanlar. Tasarımcıya iki yöntem sunar: yük ve dayanım katsayıları ile tasarım (YDKT) ve güvenlik katsayıları ile tasarım (GKT). TBDY ile birlikte kullanılır.

Yük standartları

Yapıya etkiyen yükler ayrı standartlardan gelir: sabit ve hareketli yükler için TS 498, kar yükü için TS EN 1991-1-3, rüzgâr yükü için TS EN 1991-1-4. Hafif çelik çatılarda kar ve rüzgâr çoğu zaman belirleyici yüklerdir.

Malzeme: TS EN 10025

Yapısal çeliklerin kalitelerini tanımlar. S235, S275 ve S355 adlarındaki sayı, çeliğin akma dayanımını (N/mm²) gösterir. Hangi kalitenin kullanılacağı statik projede belirtilir; malzeme, üretici sertifikasıyla (çoğunlukla EN 10204'e göre 3.1 belgesi) teslim alınır.

İmalat: TS EN 1090

Yapısal çelik bileşenlerin imalatını ve uygunluk değerlendirmesini düzenler.

• EN 1090-1: yapısal bileşenlerin CE işareti taşıması için gereken uygunluk değerlendirmesi
• EN 1090-2: çelik yapıların imalat ve montajına ilişkin teknik kurallar; uygulama sınıfları (EXC1–EXC4) imalat ve kontrol düzeyini belirler

Kaynaklı imalatta kaynakçı ve yöntem belgelendirmesi (ör. EN ISO 9606, EN ISO 15614) ile kalite gereklilikleri (EN ISO 3834) bu çerçevenin parçasıdır.

Yangın

Taşıyıcı elemanların yangına dayanım süreleri Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'e göre, yapının kullanım sınıfı ve yüksekliğine bağlı olarak belirlenir.

Pratikte ne işe yarar?

Bir teklif ya da sözleşmeyi değerlendirirken şu soruları sorabilirsiniz:

• Statik proje hangi yönetmeliklere göre hazırlandı?
• Çelik kalitesi nedir ve malzeme sertifikası verilecek mi?
• İmalat hangi uygulama sınıfına göre yapılacak, kaynak kontrolleri nasıl belgelenecek?
• Yangın koruması teklife dahil mi?

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve yayın tarihindeki düzenlemeleri özetler. Güncel metinler için Resmî Gazete ve TSE yayınlarına başvurun; tasarım kararları yetkili mühendise aittir.